De Huizen van Oranje en Nassau

Heraldische Wapenboeken

Bronvermelding

Heraldische Wapenboeken

Wapenboek Oranje-Nassau-Vianden

Er is geen documentatie over hoe en waarom deze wapens tot stand zijn gekomen. Als symbool van adel was de leeuw altijd populair in de westerse cultuur, die helemaal teruggaat tot Hercules. Het gebruik van de heraldische insignes van een dominante macht was en is nog steeds een manier om loyaliteit aan die macht te tonen. Het niet gebruiken van dat insigne is een manier om onafhankelijkheid te tonen. Nederland, als gebieden grenzend aan het Heilige Roomse Rijk met zijn Romeinse adelaar en Frankrijk met zijn Fleur-de-lis, had hier veel voorbeelden van.

Kasteel Vianden in Luxemburg.

De leeuw werd in Nederland zo intensief gebruikt voor verschillende provincies en families dat het het nationale wapen werd van de Nederlandse Republiek, haar opvolgerstaten Nederland, België en Luxemburg. Blauw, vanwege de nabijheid van paars, dat in de noordelijke klimaten de neiging had te vervagen (rood was de andere keuze), was al Ook een populaire kleur voor mensen met koninklijke aspiraties. De knuppels kunnen van alles zijn geweest, van blokken hout tot abstracties van de versterkingen die het schild bij elkaar houden.

Slappe voorkant, de Heraut van Vianden, Wapen van Engelbrecht van Nassau en de achterkant van het boek.

Het feit dat dit wapens waren die sterk leken op die van de graven van Bourgondië (Franche-Comté) leek niet al te veel verwarring te veroorzaken. Het was ook van mening met een van de basisprincipes van de heraldiek, dat wapens niet konden worden herhaald binnen een koninkrijk, maar Nassau werd beschouwd als behorend tot het Koninkrijk Duitsland, terwijl Franche-Comté tot het koninkrijk Bourgondië behoorde (zie ook Scrope v Grosvenor)

Coninc van Enghelant, Wapen Prins Willem van Oranje en de Coninc van Scotlandt

In het Wapenboek Nassau-Vianden staan ingekleurde tekeningen van de familiewapens van de voorouders van Engelbrecht II van Nassau (1451-1504). Dit was een Brabantse edelman uit Breda. Het is een eenvoudig, dun boekje. Het bestaat uit 2 katernen of stapeltjes dubbelgevouwen vellen papier in een slappe perkamenten omslag. In het eerste katern staan de wapenschilden afgebeeld van de voorouders van Engelbrechts vader Jan IV van Nassau. In het tweede staan die van het voorgeslacht van zijn moeder Maria van Loon. Het is dus een soort ‘familieboek’, met een overzicht van meer dan 2 eeuwen aan beroemde voorgangers.

De graven van Aerenberch, van Nassau, van Salmen en die van Vianden

Het boekje is zeer waarschijnlijk gemaakt in Breda, tegen het eind van de 15e eeuw. Het is het oudste familiewapenboek in Nederland dat we kennen. Voor het eerst laat een edelman op deze manier zien hoe trots hij is op zijn voorouders. Of beter gezegd: wie hij denkt dat zijn voorouders zijn. In 2017 kocht de KB het Wapenboek Nassau-Vianden van een Zwitserse handelaar. Dit lukte met steun van het Mondriaan Fonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds en de Vereniging Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek.

De Hertogen van Brabant, van Hanau en die van Gelre

Het Wapenboek Nassau-Vianden moet zijn gemaakt in opdracht van Engelbrecht II. Veel boeken uit zijn bezit zijn via vererving uiteindelijk in de KB terechtgekomen, maar dat geldt niet voor dit wapenboek. In de eerste helft van de 17e eeuw was het eigendom van Jacob Wijts (1579-1643). Wijts was een man met een lange loopbaan in het leger en nauwe contacten met de Oranje-Nassaus van zijn tijd. Voorin het wapenboek prijkt weliswaar een blaadje perkament met het wapen van Willem van Oranje-Nassau (1533-1581), maar dat is vermoedelijk pas eeuwen later in het boek geplakt.

de Hertog van Cleef, de Heer van Bredero, de heer van der Lek en de heer van Horne.

We verdenken daar Otto Hupp van, een Duitse graficus en letterontwerper. Hij kocht het wapenboekje in 1898 en heeft het tot zijn dood in 1949 bezeten. Hupp was geïnteresseerd in de heraldiek of wapenkunde: van zijn hand kennen we ongeveer 10.000 wapentekeningen. Naast 35 wapenschilden bevat het Wapenboek Nassau-Vianden 2 portretten van een man: de heraut. Een heraut is een deskundige op het gebied van familiewapens.

De Wapens van Saerbrucken, van Solms en die van Valckenstein.

Hij beschikt over de kennis om een wapenboek te maken en is herkenbaar aan zijn kleding met de tekenen van zijn heer. De afgebeelde heraut draagt op zijn tabberd dan ook de wapens van Nassau en van Vianden, de graafschappen van zijn heer, Engelbrecht II. Deze heraut is verantwoordelijk voor de samenstelling van het Wapenboek Nassau-Vianden. Helaas kennen we hem niet bij zijn echte naam. Het signatuur van dit topstuk is KW 1900 A 016. Daarmee vind je het in de KB-catalogus. In 2017 kocht de KB het Wapenboek Nassau-Vianden van een Zwitserse handelaar. Dit lukte met steun van het Mondriaan Fonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds en de Vereniging Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek. Toen het boek in 2017 in de KB kwam, is het meteen gedigitaliseerd. Op deze pagina kun je de gedigitaliseerde versie bekijken.

Wapen van Westerborch, Alliantiewapen van Nassau-Loon-Westerborch, de Graven van Holland en de Hertog van Gulik

Hieronder een deel van de geschiedenis, alsmede de heersers uit de Huizen Sponheim en Vianden.

Het graafschap Vianden is een historisch graafschap. Het bestond vanaf ong. 1000 tot aan 1794. Behalve Ösling, het noorden van het huidige Luxemburg, omvatte het een groter gebied dat thans behoort tot de Duitse deelstaat Rijnland-Palts: de Eifelkreis Bitburg-Prüm. De hoofdstad was Vianden, aan de voet van de berg waarop de burcht staat van de graven van Vianden. Als leen van het hertogdom Luxemburg maakte het graafschap vanaf 1451 deel uit van de Bourgondische Nederlanden. Het was sinds 1417 in handen van de Bredase tak van het Huis Nassau, het Huis Nassau-Siegen, waarvan de graven vanaf 1404 ook heer waren van Breda.

Vianden werd sinds de 11e eeuw bestuurd door het Huis Sponheim. Een van de eerste graven uit dit Huis was Frederik van Sponheim. Hij regeerde vanaf 1124. Hendrik I volgde zijn vader op als graaf van Vianden in 1210. Zijn regering betekende het hoogtepunt van het graafschap. Onder zijn regering werd het trinitariërsklooster in Vianden gesticht. Rond 1228 schonk de graaf het landgoed bij Roth met een kasteeltje, een Romaans kerkje en omvangrijke landerijen, aan de Orde van de tempeliers. Bijna een eeuw bezaten de tempeliers het tiendenrecht en gebruikten zij de opbrengst voor de strijd om het Heilig Land. Na de opheffing van de Orde behoorde het Slot Roth en de omringende landerijen aan de Maltezer Orde. In 1264 werd Vianden een leen van het graafschap Luxemburg. Het graafschap kwam in 1417 door vererving in handen van de graven van Nassau. Graaf Otto II van Nassau-Siegen, was in 1331 gehuwd met Adelheid van Vianden. Haar broer Hendrik II van Vianden overleed in 1337 en liet alleen een jonge dochter na, Maria van Vianden die trouwde met Simon III van Sponheim. Hun dochter Elizabeth liet in 1417 haar bezittingen na aan de kleinzoons van haar oudtante.

De bodem van Vianden bevat ijzererts, en in 1566 liet Willem van Oranje er door specialisten uit Siegen een hoogoven bouwen. Maar korte tijd later, in de aanloop naar de Tachtigjarige Oorlog, werd het graafschap door koning Filips II van Spanje in beslag genomen. De Nassaus kregen het later weer terug, maar tot directe bemoeienis heeft dit niet meer geleid. Het landje had een eigen bestuursregeling en de landsheer werd vertegenwoordigd door een baljuw. In 1683 en 1702 werd door de graaf van Isenghien beslag gelegd op het graafschap Vianden vanwege een conflict over het erfdeel van Françoise de Lannoy, moeder van Anna van Egmond; dit beslag werd pas in 1759 opgeheven waarna het weer aan de Nassaus kwam.

In 1795 werd Vianden na de bezetting van Luxemburg door de Fransen in 1789, tot nationaal bezit verklaard. In 1806 werd het toegevoegd aan de domeinen van koning Lodewijk Napoleon. Die ruilde het met zijn broer Napoleon die het in 1810 schonk aan Laurent François Marie de Marboeuf; na de dood van de laatste in 1812 kwam het weer terug aan Napoleon. In 1815 werd het ten slotte door het Congres van Wenen weer aan de Nassaus toegekend. In de Hollandse Oorlog, (1672 tot 1678), was Vianden bezet door Franse troepen. Bij de Vrede van Nijmegen kreeg Willem III van Oranje-Nassau het weer terug. Maar de ommuring van de stad Vianden was toen al gesloopt. In 1786 vielen de Fransen weer binnen, waarmee er een einde kwam aan de heerschappij van de Oranje-Nassaus. De Fransen hieven in 1794 het graafschap op als bestuurseenheid. Vianden ging met de hertogdommen Luxemburg en Bouillon het Woudendepartement vormen. Dit duurde tot 1815.

De Oranje-Nassaus bleven zich echter graaf van Vianden noemen; de titel werd als persoonlijke titel gevoerd door het hoofd van het Huis. De toewijzing in 1815 door het Congres van Wenen van het groothertogdom Luxemburg aan het Huis van Oranje-Nassau was mede gebaseerd op het graafschap Vianden. Het Congres wees echter de oostelijke zijde van het graafschap toe aan Pruisen. Dit betrof het belangrijkste deel van het graafschap, namelijk de landen ten oosten van de rivieren Sûre en Our. In 1867, toen de Duitse Bond werd opgeheven en het hertogdom Nassau werd ingelijfd bij Pruisen, werd het Nassaus familieverdrag van 1783 herzien. Het graafschap Vianden zou met het groothertogdom Luxemburg overgaan op de Walramse Linie als in de Ottoonse Linie een mannelijke erfgenaam zou ontbreken. Deze afspraak werd nog eens bevestigd in 1885, toen de dood van prins Alexander de kwestie actueel had gemaakt. Sinds het overlijden van koning Willem III behoort de titel "graaf van Vianden" aan de groothertog van Luxemburg Adolf van Nassau en zijn opvolgers. Niettemin voert de Nederlandse koning Willem-Alexander de titel Graaf van Vianden.

Graven van Vianden.

Huis Sponheim

•Frederik I (?-1152/6)
• Siegfried (1152/6-1171/84) (zoon)
• Frederik II (1171/84-na 1187) (broer)
• Frederik III (na 1187-na 1200) (zoon)
• Hendrik I (na 1200-1252) (zoon)
• Filips I (1252-1273) (zoon)
• Godfried I (1273-1307/10) (zoon)
• Filips II (1307/10-1315/6) (zoon)
• Hendrik II (1315/6-1337) (zoon)
• Maria (1337-1400) (dochter)
• Simon III van Sponheim (1348-1414) (echtgenoot)
• Elisabeth van Sponheim-Kreuznach (1414-1417) (dochter)

In 1417 kwam Vianden aan de Ottoonse linie van het Huis Nassau.

Huis Nassau

•Adolf I van Nassau-Siegen (1417-1420) (kleinzoon van Adelheid van Vianden, dochter van Filips II)
• Johan II van Nassau-Siegen (1417-1443) (broer)
• Engelbrecht I van Nassau-Siegen (1417-1442) (broer)
• Johan III van Nassau-Siegen (1417-1430) (broer)
• Hendrik II van Nassau-Siegen (1442-1451) (zoon van Engelbrecht I)
• Johan IV van Nassau-Siegen (1442-1447, 1451-1475) (broer)
• Engelbrecht II van Nassau-Breda (1475-1504) (zoon)
• Hendrik III van Nassau-Breda (1504-1538) (neef oomzegger)
• René van Chalon (1538-1544) (zoon)
• Willem van Oranje (1544-1584) (neef)
• Filips Willem van Oranje (1584-1618) (zoon)
• Maurits van Oranje (1618-1625) (broer)
• Frederik Hendrik van Oranje 1625-1647 (broer)
• Willem II van Oranje (1647-1651) (zoon)
• Willem III van Oranje (1651-1702) (zoon)
• Johan Willem Friso van Nassau-Dietz (1702-1711) (achterneef)
• Willem IV van Oranje-Nassau (1711-1751) (zoon)
• Willem V van Oranje-Nassau (1751-1795) (zoon)